اقبال مردم به مناسبتهای غیرایرانی، نشانه صلح دوستی و بهانه ای برای شاد بودن است

farhangnews_116489-327929-1425205524

چرایی اقبال مردم ایران به مناسبتهای غیرایرانی

نشانه صلح دوستی و بهانه ای برای شادی

همشهری ۱۷ دیماه ۱۳۹۶

صحبت از جشن و شادی که می شود، تقویم ما کمترحرفی برای گفتن دارد اما مردم، از هر چیزی برای شادی و خوشحالی استفاده می کنند. سا لهاست که انواع جشنها و تمهای خاص مهمانی خارجی نیز به سرعت وارد فرهنگ ما شده اند و برای خیلی های دیگر هم هنوز جا هست. در روزهای گذشته دیدیم که بساط جشن کریسمس و سال نوی میلادی حسابی فراگیر شد و تزئینات کریسمسی،  ویترین های شهر را به تصرف خود درآورد. گوشه خانه بسیاری از ایرانی ها هم برای یک درخت کاج و آویزهای رنگی و هدیه هایی که بابانوئل با خود آورده بود، جا باز شد. به ناگاه اینستاگرام هم پر شد از یک بابانوئل مهربان که در عکس ها رو به دوربین لبخند می زند. استقبال مردم از این جشن و آیین به قدری بود که تعجب خیلی از جامعه شناسان و تحلیلگران اجتماعی را برانگیخت. از آنجا که فرهنگ ایرانی با همه مسائلش موضوع این صفحه است، در این شماره سراغ واکاوی روی خوش نشاندادن فرهنگ ایرانی به آیین ها و مناسک کشورهای دیگر رفتیم و سعی کردیم ابعاد ماجرا را در گفت وگو با دکتر سعید معیدفر که در محافل دانشگاهی او را با پژوهش هایش در حیطه جامعه شناسی مسائل اجتماعی معاصر در ایران می شناسند، بشکافیم.

 

چند صباحی ست که مناسبتهای مردم کشورهای دیگر در ایران به رسمیت شناخته شده و حتی جشن گرفته می شود. این اواخر به مدد شبکه های اجتماعی، پای این مناسبت ها بیش از قبل به عرصه اجتماعی ما باز شده و مشتریان بیشتری برای جشن گرفتن این مناسبت ها پدید آمده اند؛ مثلا در همین ماه اخیر شاهد بودیم که ویترین خیابا نها پر از المانهایی شد که مربوط به جشن کریسمس و سال نوی میلادی است. این موضوع در مورد برگزاری جشن های مشابه هم مصداق دارد. تحلیل شما از این وضعیت چیست؟

از آنجا که امکان دسترسی به عدد و رقم نداریم و مراکز پژوهشی مستقلی هم برای بررسی و مطالعه چنین تغییری شکل نگرفته اند، فقط می توانیم به نمود کنش های جامعه اکتفا کنیم.  نمی دانیم گستردگی چنین پدیده ای تا کجاست. اگر مراکز پژوهشی و آماری مستقلی برای بررسی و ارزیابی تغییرات داشتیم، می توانستیم دقیق تر و عمیق تر نظر بدهیم. هما نطور که اشاره کردید، سال به سال میزان کنشها و توجهات جامعه به نمادهای غربی و مسیحی بیشتر می شود. ا ین مسئله را می توان به شیوه های مختلف تحلیل کرد.  جامعه ایران از گذشته، چندفرهنگی بوده است. ایرانیان ازجمله اقوام و مللی بوده اند که تغییراتی را که در همسایگی آنها و در دنیای بیرون رخ می داده به خود می گرفته اند و در مقابلش مقاومت نشان نمی داد ه اند. ایرانی ها از قدیم، الگوهای دیگران را نیز در فرهنگ خود جای می دادند و حتی به شکلهای تازه ای درمی آوردند. به قول ویل دورانت “ایرانی ها همیشه سنتزگرهای فرهنگی ماهری بوده اند “. آنچه امروز به عنوان فرهنگ و تمدن ایرانی می نامیم، حاصل سنتز منحصربه فردی از فرهنگ اقوام و ملل مختلف دنیاست. در شرق و غرب ایران همیشه اتفا قهایی می افتاده و ایران محل ترانزیت فرهنگها و تمد نها به حساب می آمده است؛ خصوصا در گذشته که هنوز قاره آمریکا کشف نشده بود، ایران در کانون مبادلات فرهنگی و تمدنی قرار می گرفت.

یکی از مسائلی که سیاحان و جهانگردان و حتی شرق شناسان در مورد فرهنگ ایرانی ذکر کرده اند، غریبه پرستی ایرانی هاست؛ به نظر شما اینکه ما مناسک و مراسم ملتهای دیگر را حتی بیش از آیین های خودمان به رسمیت می شناسیم می تواند به این خصلت مربوط شود؟

بله. به تعبیری، ایرانی ها مهمان نواز و حتی از دید بعضیها غریبه پرست بوده اند یا هستند. ایرانیان غریبه ها را طرد نمی کرده اند  بلکه اتفاقا آنها را در کانون توجه قرار می داده اند و سعی می کرده اند با آنان مراوده داشته باشند؛ حتی گاهی ویژگیهای فرهنگی و شخصیتی خود را تا حدی به تعلیق درمی آورده اند تا یک بیگانه احساس بیگانگی نکند بلکه با فرهنگ و تمدن ایرانی احساس مؤانست داشته باشد. یکی از دلایلی که امروز در ایران، ولنتاین، کریسمس و هالووین را مورد احترام قرار می دهند همین است. ما ایرانی ها حتی اگر مخالفتهایی با هم داشته باشیم، نسبت به سایر فرهنگ ها و تمدن ها رویکردی دوستانه بروز می دهیم. یک بخش از مناسبتهایی که گفتید مربوط به همین همزیستی فرهنگی و تمدنی است که پدیده جدیدی نیست.

وجه دیگر، می تواند مربوط به غلبه تمدنی غرب باشد. بی تردید در چند قرن گذشته، غلبه تمدنی و فرهنگی مغرب زمین را شاهد بوده ایم و آنها توانسته اند در همه زمینه های فرهنگی، هنری و… فعال، نوآور و کارآمد باشند؛ درحالیکه فرهنگ و تمدن مشرق زمین منفعل ماند. این غلبه الزاما از نظر نظامی نبود بلکه جنبه فرهنگی، علمی و تمدنی داشت. در این شرایط، فرهنگ های مغلوب، تا حدی به سمت ویژگی ها، ارزش ها و نمادهای فرهنگ غالب می روند و به آن می بالند. در جامعه خودمان نیز گاهی می بینیم که طبقات پایین برای اینکه احساس بدی نداشته باشند متأسی از ارزش های طبقه بالاتر می شوند که ما اسمش را “طبقه برای خود” می گذاریم؛ یعنی طبقه ای که گرچه جایگاه پایین تری دارد، می خواهد با تأسی جستن از طبقه بالاتر که مورد توجه و دارای اعتبار بیشتری است، به اعتبار و احترام برسد؛ مثلا طبقات پایین، مانند طبقات بالا لباس می پوشند و سبک زندگی آنها را انتخاب می کنند؛ اگرچه به لحاظ مادی، همان توان را نداشته باشند. فرهنگ و تمدن غربی در جامعه ما و بسیاری از کشورهای مشرق زمین، فرهنگ و تمدن غالب به حساب می آید؛ به همین دلیل، نمادها و نشانه های آن نیز مورد توجه است. بعد از انقلاب سال ۵۷ و حتی قبل از آن، زمانی که گرایشهای سوسیالیستی و کمونیستی علیه غرب و سرمایه داری مغرب زمین به وجود آمد، چند دهه با نمادها و نشانه های فرهنگ غرب مبارزه می کردیم و آن را تحت عنوان غربزدگی می شناختیم و سعی می کردیم که “خودمان باشیم”. بعضی انقلاب هایی که در مشرق زمین اتفاق افتاد از جمله انقلاب سا ل ۵۷ ، در واقع واکنشی نسبت به گرایشهای مسلط ضدامپریالیستی، ضدسرمایه داری و ضدغربی بود که اتفاقا از خود غرب شروع می شد. مارکس که خودش یک فرد غربی است، نوعی ضدیت با فرهنگ و تمدن سرمایه داری و غربی نشان می دهد.

وجه دیگر گرایش روزافزون ایرانی ها به مناسبتهای شاد در غرب، فقدان شادی های جمعی در کشور است. اگر تقویم را ورق بزنیم می بینیم که در آن مناسبت های رسمی شادی کم تعداد است. به نظر می رسد که مردم دارند با افزودن مناسبتهای شاد که حتی مایه مذهبی هم دارد (مثل تولد حضرت مسیح)ع(، جشن شکرگزاری و …) خلا این نوع مناسبتها را در تقویم ترمیم می کنند. اگرچه ملت ما هیچ فرصتی را برای شادی از دست نمی دهند اما شادیهای عمومی و جمعی در جامعه ما به شدت کم تعداد شده اند. حتی نوروز که عید است و روزهای تولد ائمه، بازنمود چندانی در شادی های جمعی ندارند و شاید نهایتا به شادیهای فردی خلاصه شوند. چهارشنبه سوری و سیزده به در، شادی های نسبتا جمعی ما به شمار می روند که از سوی بعضی سیاستگذاران کشور، منع و طرد می شوند. بنابراین تأسی به مناسبت های مسیحی و اروپایی، می تواند واکنشی به محدودیت های داخل کشور و نقصان شادی های جمعی باشد. بعضی سیاستگذاران، سعی دارند به مردم بگویند: “فقط پای تلویزیون بنشینید. در روزهای عید نهایتا ممکن است برایتان یک برنامه کمدی بگذاریم که بخندید ولی حق ندارید در جای مشخصی جمع شوید و با هم بخندید یا با هم شاد باشید”. کریسمس و مناسبت های این گونه می توانند این شادی جمعی را ایجاد کنند. در این ایام، افراد در مراکز خرید تجمع می کنند و یک کنش جمعی را با هم مورد تأکید قرار می دهند.

آیا فقط ما هستیم که از کشورهای دیگر و به خصوص غرب، مناسبت ها و المان های فرهنگی شان را می گیریم و درونی می کنیم یا این اتفاق، محصول جهانی شدن است و گاهی چیزهایی از کشور ما نیز وارد فرهنگ های دیگر می شود؟

درست است که امروز فرایند جهانی شدن وجود دارد و امکان کنشگری را به گروهها، فرهنگها، اقوام و تمد نهای مختلف در شبکه های اجتماعی و اینترنت می دهد و در مجامع مختلف تبادل فرهنگی انجام می گیرد اما همیشه باید در نظر داشت که مراکز جهانی که قدرت اقتصادی، فناوری و حتی تولید محصولات فرهنگی بیشتری دارند، قاعدتا تأثیرگذارتر می شوند. در حوزه فرهنگ و تمدن نیز کشورهایی که منابع عظیم اقتصادی خود را در تولید محصولات فرهنگی به کار گرفته اند، غالب می شوند. ارقام این بودجه ها در کشورهای توسعه یافته شاید چند برابر کل بودجه سالانه کشور ما باشد. هالیوود سالانه هزاران فیلم با رویکردهای مختلف برای طیف گسترده ای از مخاطبان تولید می کند؛ پس مسلماً حوزه تأثیرگذاری آن، به مراتب بیشتر از سینمای ماست که با محدودیت های زیاد اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و دینی همراه می شود. نمی توان گفت از سمت ما به سمت آنها تبادل فرهنگی وجود ندارد. اکنون بعضی مراسم و آیین های چین، هند و اندکی هم از کشور خودمان بر حوزه های فرهنگی دنیا تأثیر می گذارد اما سهم ناچیزی دارد.

برای اینکه بتوانیم فرهنگ و تمدن ایرانی را به بقیه دنیا تسری دهیم باید چه کنیم؟

به نظرم زمینه اش وجود دارد اما اراده لازم در تصمیم سازان کشور نیست. ما دارای شعرای بزرگ و شخصیت های فرهنگی، تاریخی ویژه ای هستیم ولی قدرت بهره برداری از اعتبار آنها را نداریم. کسانی مانند حافظ، سعدی و بسیاری از بزرگان شعر و ادب را داشته ایم و داریم. هرسال، مناسبتی با عنوان رقص سمای و بزرگداشت مولانا افراد زیادی را از تمام دنیا به قونیه می کشاند، کشوری مانند ترکیه، می تواند از این موقعیت بهره هایی ببرد؛ مثلاً هزاران ایرانی را به آنجا بکشاند که پول خرج کنند تا مولوی را که جزو مفاخر فرهنگی خودشان بوده، در ترکیه مورد توجه قرار دهند! در ایران، با مفاخر عظیم فرهنگی و تمدنی خودمان چه برخوردی داریم؟ متأسفانه در حوزه تولید فرهنگ، تولید تمدن و تولید دانش دچار “اختگی” هستیم. شعارهای بزرگی می دهیم ولی فرهنگ و تمدن کشورهای بیرون، باز هم بر ما سیطره می یابد.

آیا این سیطره فرهنگی غرب، می تواند به غنای فرهنگی ما نیز بینجامد یا الزاما تأثیر منفی دارد؟ نکته قابل توجه این است که خیلی از آیین های غیربومی، جایگزین آیین های خاص فرهنگی ما نمی شوند؛ مثلا یک نفر یلدا را خیلی باشکوه جشن می گیرد و اینستاگرامش پر می شود از عکس انار و دیوان حافظ، و هفته بعد هم کریسمس را جشن می گیرد و بعد هم هالووین را پاس می دارد و در خانه اش کدو تنبل می گذارد. علاوه بر آن، ما حتی این مراسم غربی را به صورت ایرانی برگزار می کنیم. چند روز پیش عکسی به دستم رسید از نذری شله زردی که رویش با دارچین نوشته شده بود “happy Christmas” و کنارش یک درخت کاج هم بود.

من نگاه منفی یا مثبت به این موضوع ندارم. شاید به عنوان یک فرد، جهت گیریهای خاصی داشته باشم ولی در جایگاه یک جامعه شناس، چندان به دنبال ابعاد منفی و مثبت نمی گردم؛ فقط می خواهم بدانم چرا یک رفتار یا کنش در جامعه، بیش از بقیه مورد تأکید قرار می گیرد. موافقم که اتفاهایی که دارد می افتد الزاما ضدملی نیست. خواه ناخواه، ملت می خواهند کنشهایی داشته باشند؛ مردم می خواهند با هم به خاطر یک چیز، خوشحال یا غمگین شوند و باهم بودن را تجربه کنند. در زمان عاشورا و تاسوعا نیز فرصتی پیش می آید تا آدم ها تحت عنوان سوگواری و مناسبت های مذهبی دور هم جمع شوند. سوگوار یهای ما ریشه های فرهنگی ایرانی نیز دارد زیرا مشابه آن را در کشورهای عربی به طور عام نمی بینید؛ مگر در مورد شیعیان. این مراسم، ترکیبی از فرهنگ بیرونی و سنتز ایرانی (داستان سیاوش) است. در مناسبت هایی مثل ولنتاین، کریسمس، یلدا یا هر چیز دیگری نیز افراد سعی می کنند گرد هم بیایند؛ بدین ترتیب، هر موضوع و مناسبتی را بهانه ای برای دورهم بودن، شادبودن، به هم پیوستن، یکرنگی و انسجام می کنند. تمام اینها برای منِ جامعه شناس، جالب اند. به نظرم می رسد که هویت ما با استفاده از نمادهای غربی و مسیحی زیر سؤال نمی رود بلکه به دنبال باهم بودن، ایجاد مناسک مشترک و دور هم جمع شدن هستیم.

ما ایرانی ها هر چیزی را برای دورهم بودن، شادبودن و همبستگی ملی بهانه می کنیم؛ آن هم در شرایطی که از هر لحاظ به ویژه اقتصادی در شرایط سختی به سر می بریم. در تمام سختی ها، می خواهیم بگوییم که هنوز زنده ایم و نفس می کشیم؛ می خواهیم به دنیا بگوییم که ما هستیم، ما هم پیمانیم، ما مشترکیم، ما میان خودمان و همچنین با دنیا مشترکات فراوانی داریم؛ خصوصاً در دنیایی که تفرقه، اختلاف و خشونت بیداد می کند و در منطقه ای که هر روز صدها نفر بر اثر خشونتها از بین می روند. در منطقه ای که، افراد به جای اینکه به خاطر اشتراک دینی با یکدیگر هم پیمان باشند، تنوعات دینی را اسبابی برای ازبین بردن یکدیگر و گسترش خشونت کرده اند؛ در چنین شرایطی، وقتی جامعه ما هر چیزی را بهانه ای برای دوری از خشونت و ایجاد صلح، آشتی و هم پیمانی می کند، باید پاس داشته شود و با آن مخالفت نشود بلکه بالعکس، این کار را نشانه صلح دوستی ایرانی ها و تمایل به گسترش تعامل ها بدانیم.

 

درباره نویسنده

سعید معیدفر

سعيد معيدفر جامعه شناس مسائل اجتماعی ایران، دانشيار پایه 26 و عضو هیات علمی گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پرسش امنيتي (لازم)