مردم تأثیرگذار نباشند جوک می‌سازند

گفتگو8

حوزه هایی که در آن مردم می توانند نقش آفرین، تعیین کننده و تاثیرگذار باشند، جدی گرفته می شود اما در حوزه هایی که مردم می بینند نمی توانند هیچ تاثیر و نقشی داشته باشند، این بی تاثیری موجب می شود تفاوت رویکرد از جدیت به شوخی ایجاد شود.

روزنامه شرق: پنجشنبه, ۰۱ مرداد ۱۳۹۴

گفت وگو با سعید معیدفر در مورد موج مسخره کردن پدیده های جدی در شبکه های اجتماعی

نویسنده: نگار حسینی

گروه های تلگرامی و وایبری را که باز کنید، پر است از شوخی و خنده و دست انداختن هرآنچه می شود دست انداخت. گویی عده ای طنزنویس دورهم جمع شده اند و برآیندش شده متن ها و اشاره های خنده دار. بااین حال ظاهرا یک گروه متشکل طنزنویسی در کار نیست و جامعه ایرانی به شکل خودجوش اخبار را رصد می کند و به محض اینکه بتواند، سوژه ای برای خنده می یابد. از خبرهایی مثل گم شدن دکل نفتی ایران تا توافق هسته ای و حواشی آن، می شوند خوراکی برای خنده بیشتر. از بالاکه نگاه می کنید، گویی مردم دور هم جمع می شوند، سوژه ای را که دور از دسترس است و نمی توانند در موردش کاری بکنند، روبه رویشان گذاشته اند و دارند می خندند. اما آیا این خنده ها بابت آن است که جامعه ایران شادمان است و سرحال، که هر روز سوژه تازه ای برای خنده دارد یا نقدهای جدی اش را در لفاف طنز و شوخی می پیچد و فریاد می زند؟ با «سعید معیدفر»، جامعه شناس، در مورد موج دست انداختن سوژه های جدی در شبکه های اجتماعی گفت وگو کرده ایم:

 

    لازم نیست خیلی بگردیم. همین حالااگر تلگرام یا وایبر را باز کنید، در ١٠ خط آخر می شود یک سوژه خنده پیدا کرد که خوراک اصلی آن یک خبر جدی بوده است. کافی است خبری منتشر شود با عنوان گم شدن دکل نفتی یا… که شبکه های اجتماعی را موجی از خنده و استهزا فرا بگیرد. این موج به خصوص در مواردی بیشتر دیده می شود که انتظار واکنش و خشم شهروندان در آنها بیشتر دیده می شود. اساسا چه اتفاقی می افتد که چنین موجی در فضای مجازی ایجاد می شود؟ آیا موضوعاتی مانند آنچه به آن اشاره شد، به اندازه کافی برای افراد جامعه اهمیت ندارد که با خنده و شوخی به آن واکنش نشان می دهند؟

اینکه جامعه در چه جاهایی در شبکه های اجتماعی وارد می شود و واکنش نشان می دهد، نیاز به بررسی دارد. باید دید مردم در کجاها جدی وارد می شوند و در کجاها نقاب طنز دارند. برای مثال در زمینه بزرگداشت مرتضی پاشایی، افراد به طور جدی فعال شدند، همکاری کردند و اجتماع بزرگی را هم به شکل گسترده ای رقم زدند یا مثلادر فرصت های دیگری که به وجود آمده است، می بینیم که این فضا، در ایجاد رخدادهای بزرگی مانند روزهای بعد از انتخابات و شاید قضایای هسته ای فضای تاثیرگذار و تعیین کننده ای می شود. به یک عبارت، شاید این طور بگوییم که حوزه هایی که در آن مردم می توانند نقش آفرین، تعیین کننده و تاثیرگذار باشند، جدی گرفته می شود اما در حوزه هایی که مردم می بینند نمی توانند هیچ تاثیر و نقشی داشته باشند، این بی تاثیری موجب می شود تفاوت رویکرد از جدیت به شوخی ایجاد شود. پیش از دوره شبکه های اجتماعی و از سال های دور، مثلابرنامه «صبح جمعه با شما» بسیار مورد استقبال مردم قرار می گرفت. در این برنامه همه چیز به استهزا گرفته می شد؛ مواردی مانند گرانی یا کمبودهایی که در آن دوران در جامعه ایران دیده می شد. به یک عبارت، این تلقی به وجود می آید که وقتی مردم جامعه نقشی در حوزه اقتصاد و اداره های دولتی ندارند، از برنامه های این چنینی استقبال می کنند. به نظر می رسد یک عده هنرمند آمده اند و در جاهایی که مشکل وجود دارد، تلاش می کنند مشکلات را به شوخی برگزار کنند. در عمل، می شود گفت الگوی این نوع مواجهه بعضا در برنامه های قبلی یعنی پیش از دوره شبکه های اجتماعی هم بوده و مورد استقبال هم بوده است. برای مثال مجله گل آقا و توفیق، بسیار مورد توجه بودند چون موضوعاتی که نمی شد در مورد آنها حرف جدی زد- در این فضاها به شوخی مطرح می شد.

 

     پس شما معتقدید این موج شوخی و طنز بابت نبود فضای نقد رسمی ایجاد می شود؟

نه. بحث نقد نیست، بحث کنشگری است. برای مثال، من اگر ببینم کنشی که انجام می دهم، تاثیرگذار است و تعیین کننده، اینجا تلاش می کنم که جدی ظاهر شوم اما وقتی می بینم که نمی توانم تاثیرگذار باشم، ممکن است که رویکرد را عوض کنم. اگر به تاریخ نگاهی بیندازیم، مواردی می شود دید که بابت تاثیرگذاری، رویکرد استفاده از طنز در پیش گرفته شده است. بهلول در این زمینه مثال خوبی است. بهلول می دانسته اگر حرف جدی بزند، گرفتار می شود چون با مردمی روبه روست که وقتی به آنها نقدی وارد می شود، بدشان می آید یا ناراحت می شوند، بنابراین ناچار بوده که در قالب طنز تلاش کند حرف خود را به شکل غیررسمی بیان و ناراحتی خود را ابراز کند. این خود واکنش است. اینکه شما در فضای مجازی یا در بخش های دیگر شروع می کنید به اینکه برای مثال سوژه ای را مسخره کنید، یک جوری ته ماجرا نگرانی شما و ناراحتی شما در آن به چشم می خورد. به عبارتی اگر هیچ واکنشی نسبت به آن موضوع نداشتید، خیلی راحت از کنار آن عبور می کردید، این بی تفاوتی بود اما همین برخورد طنزآمیز از یک واکنش حکایت دارد.

 

     پس به اعتقاد شما این برخورد به معنای آن نیست که سوژه ای که خوراک طنز شده، جدی گرفته نشده است؟

نه اگر جدی نمی گرفتیم به این معنا بود که اساسا از کنار آن عبور می کردیم و در مورد آن حرف نمی زدیم. اینکه شما به آن مسئله می پردازید نشان می دهد که آن مسئله برای شما مهم است. نگاه می کنید که ببینید آیا می توانید تاثیری داشته باشید، اگر بتوانید، به صورت جدی واردش می شوید و تاثیر می گذارید. برای مثال یک کمپین راه می افتد و عده زیادی از افراد جامعه به طور جدی در فضای مجازی به آن می پیوندند و در آن فعالیت می کنند چون می دانند می توانند تاثیرگذار باشند. اما فرض کنید وقتی امکان وجودی چنین کمپینی وجود ندارد و مضافا شما کنشگر فعال نیستید، عکس العمل خود را نسبت به آن موضوع به شکل جوک و استهزا و مسائلی مانند این نشان می دهید. طبیعی است که یک شهروند ایرانی از اینکه دو نوجوان ایرانی در عربستان مورد هتک حرمت قرار بگیرند، به شدت ناراحت می شود؛ ولی درنهایت گاهی اوقات این را در قالب طنز بیان می کند که خود این معنادار است. کسانی که می خواهند ببینند جامعه ما در این موضوع واکنش نشان داده است یا نه، نباید نگاه کند که این برخورد جدی بوده یا به صورت شوخی. بلکه اتفاقا رفتارهای استهزاگونه هم حائز اهمیت هستند و نباید آنها را نادیده گرفت. کمااینکه در رفتار روزانه ما ایرانی ها هم می توان این چنین رفتارهایی را به وضوح دید. فرض کنید که من اگر چیزی را از کسی دیدم و آن موضوع برایم مهم است و آن رفتار برای من حساسیتی به وجود آورده و می خواهم حساسیت را ابراز کنم می بینم که آن فرد انتظار شنیدن واکنش من را ندارد. اما من واکنش دارم و حساس شده ام و باید عکس العمل نشان دهم، چنین چیزی به طور معمول در قالب متلک انداختن و تکه انداختن خود را نشان می دهد. اساسا تکه انداختن در فرهنگ ایرانی ها به وفور دیده می شود و اینکه در قالب شوخی به مسئله ای می پردازیم، به نسبت عادی است. ما در جامعه ای زندگی می کنیم که شفافیت در روابط اجتماعی ما وجود ندارد و بنابراین رفتارهای ما لایه لایه است. این هم یک لایه از واکنش های ماست که ما اشکالش را حتی در رسانه های رسمی هم دیده ایم. برنامه هایی که مهران مدیری می سازد، در قالب طنز تلاش می کند واقعیتی را که در جامعه هست بیان کند. بنابراین در نهایت نظر من این است که نباید فکر کنید اگر کسی درباره پدیده ای رویکرد استهزاآمیز دارد، به این معناست که حساسیتی درباره آن ندارد.

 

     پس به اعتقاد شما این روشی برای نشان دادن اعتراض به یک پدیده است؟

بله و به خصوص می تواند عمق مسئله را نشان دهد. وقتی که شما در مورد قضایای عربستان این نوع برخورد را می بینید، معلوم است که جامعه آزرده شده است و نهایتا از شدت این درد دست به برخوردی طنزآمیز می زند.

 

     اگر بخواهیم بررسی کنیم که آیا این یک طنز خواهان واکنش است یا یک هجو و هزل غیرمسئولانه که صرفا می خواهد بیان کند که برای مثال از پدیده ای ناخشنود است، چه می توانیم بگوییم؟

ممکن است سطوح مختلفی داشته باشد. ما یک طنز متعهدانه داریم که خواهان تغییر است که از ابتدا جدی است ولی جدیت را در قالب طنز بیان می کند اما یک موقعی هم هست که بحث جدی بودن مطرح نیست و ممکن است واقعا گاهی اوقات این طنز بی ادبانه هم باشد. طنز متعهدانه معمولا این شکل را ندارد. من نمی خواهم مقایسه کنم بلکه این رفتار را جدا می کنم. ممکن است افرادی که چنین عکس العملی نشان می دهند، اساسا متعهدانه یا آگاهانه رفتار نکرده باشند یا حتی ممکن است به صورت گروهی این اتفاق افتاده باشد. مثلایک موج یا یک کمپین ایجاد کرده باشند و ممکن است عمل آن افراد متعهدانه نبوده باشد؛ اما به هرحال نشان می دهد در جامعه نسبت به آن نوع رفتار حساسیت وجود داشته است و کسی که طنز را بیان کرده است و افرادی که کامنت داده و آن را بسط داده اند، همگی به این موضوع علاقه‌مند هستند و درعین حال ابراز نگرانی خود را هم کرده اند، منتها این ابراز نگرانی به این شیوه است.

 

     وقتی چنین فضای آکنده از شوخی و خنده و طنزی را که در شبکه های اجتماعی جریان دارد از دور نگاه می کنیم، به نظر می رسد این جامعه باید جامعه شادی باشد، اما در فهرست هایی که منتشر می شود ایران به طور معمول در رده کشورهای شاد جهان قرار نمی گیرد. این تناقض را چگونه می توان توضیح داد؟

اگرچه بخش عمده ای از شادی در حضور جمع اتفاق می افتد و اصلاانسان به دلیل اینکه موجودی اجتماعی است، هرچه زیست اجتماعی اش تقویت شود، بنیان شادی اش تقویت خواهد شد. شما وقتی در یک فعالیت خیرخواهانه به صورت دسته جمعی شرکت می کنید، ممکن است با وجود شاد نبودن دلیل این جمع شدن، ورود به چنین فعالیت جمعی ای وجودتان را غرق در شادی کند؛ یعنی در عین حال که شما از این موضوع ناراحت می شوید، وجودتان مالامال از احساس مثبت می شود؛ بنابراین اگرچه شادی یک زمینه اجتماعی دارد و به طور قطع در کشور ما به دلیل اینکه امکان دور هم بودن ها در عرصه عمومی کم است، قاعدتا یک وجه مغفول در گسترش شادی و تعمیق شادی داریم. درست است که در ایام محرم برای سوگواری امام حسین (ره) جمع می شوید، اما اینکه مردم باهم بودن و تعامل با هم را تجربه می کنند، می بینیم همین موضوع آن قدر اشتیاق ایجاد می کند که فوج فوج جوان ها می آیند. این نشان می دهد این موضوع جاذبه دارد. در عمل حس شادبودن و همبستگی قوی اجتماعی در واقع یک امر مثبت است. در جامعه ما این مناسبت ها و تجربه با هم بودن و دور هم جمع شدن در نهادهای مختلف کم است؛ اما این امر درعین حال به این معنا نیست که مردم ما مردم شادی نیستند. من موافق این قضیه نیستم که مردم ما شاد نیستند. مردم ما از هر موقعیتی برای شاد بودن استفاده می کنند؛ برای مثال فرض کنید کوچک ترین فرصت مانند جوک ها و لطیفه گفتن ها می تواند بهانه ای باشد برای گفتن و خندیدن و خوش گذرانی. ترافیک جاده شمال و راهبندان می تواند کلافه کننده باشد، اما در همین حال مردم از ماشین ها بیرون می آیند و بساط پهن می کنند و حتی گاهی اوقات در برخی مناطق دیده می شود ترافیک شده است و شیشه ها پایین است و بساط خنده و شوخی به راه است… . من فکر می کنم ملت ایران، ملت فرصت جویی است و در واقع از فرصت های اندکی که به دست می آورد برای شادشدن استفاده می کند. در بُعد فردی احساس می کنم درست است ما ایرانی ها مشکلات زیادی داریم و این مشکلات می توانند ما را گرفتار و افسرده کنند و آسیب های اجتماعی را موجب شوند که در ایران فراوان است، اما در نهایت ما جامعه غمگینی نیستیم. الان واقعا در کدام کشور دنیا جنگ و تحریم و مضیقه تجربه شده است؟ من فکر می کنم هر جامعه دیگری بود از پا درآمده بود، ولی این جامعه هنوز روی پاست و از هر فرصتی مثل سیزده به در برای شادی استفاده می کند. تعطیلاتی که فرا می رسد، همه در جاده ها هستند و از هر فرصتی بتوانند، استفاده می کنند. در صورتی که هر ملت دیگری بود، از پا درآمده بود. من فکر می کنم با وجود همه اینها ما ملت ناشادی نیستیم. سال ها پیش درباره مسئله شادی گفته بودم فکر نمی کنم امروز مسئله ما شادی باشد. اما با همین اوصاف هم جامعه ما جامعه ای است که هنوز توی لاک خود نرفته است و از هر زمانی برای شادبودن استفاده می کند، حتی هنگامی که شما فکر می کنید در رفتارش بی تفاوتی وجود دارد، به پدیده ها حساس است.

 

     اینکه ما خیلی در شبکه های اجتماعی جوک می سازیم، موجب نمی شود آن موضوع آن قدر لوث شود که نگاه عمیق به آن، از جریان بیفتد؟

طبیعی است گاهی ممکن است شما امکان این را داشته باشید و فرصتی برای کنش مطلوب و متناسب، بسته به اینکه شرایط چگونه باشد، داشته باشید و در نهایت بخواهید هر واقعه جدی را پشت گوش بیندازید و از آن عبور کنید. این چیزی است که اتفاق می افتد؛ برای مثال شما اگر آدم بی خیالی باشید، واکنش ویژه ای به چیزی نشان نمی دهید، اما گاهی شما با یک جریان اجتماعی روبه رو هستید. در واقع وقتی ما مسئله ای را شوخی می گیریم، در عمل مسئله جدی نخواهد شد. ما الان با یک پدیده جمعی روبه رو هستیم و آن هزاران هزار نفری هستند که می آیند و به یک شیوه به پدیده ای عکس العمل نشان می دهند. عکس العمل ها باید متناسب با شرایط و موقعیت باشد و رفتار را در چارچوب موقعیت تحلیل کنیم و نگاه فردگرایانه به آن نداشته باشیم. نگاه فردگرایانه این است که وقتی شخصی بی خیال باشد، همه چیز را پشت گوش می اندازد. جمعی به صورت کمپینی وارد داستانی می شوند و واکنش نشان می دهند. این نشان می دهد آنها بی تفاوت نیستند، اما رفتار متناسب دراین باره و در این فضا همین است.

روزنامه شرق ، شماره ۲۳۵۳ به تاریخ ۱/۵/۹۴، صفحه ۹ (فرهنگ ایرانی)

http://www.magiran.com/npview.asp?ID=3195560

http://shafaqna.com/persian/elected/item/130733?

درباره نویسنده

سعید معیدفر

سعيد معيدفر جامعه شناس مسائل اجتماعی ایران، دانشيار پایه 26 و عضو هیات علمی گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پرسش امنيتي (لازم)